Waarom de Duitse 'brandmuur' regeren voor radicaal-rechts AfD lastig maakt

De uitslag is bijzonder omdat het voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog is dat een radicaal-rechtse partij een deelstaatverkiezing in Duitsland wint. Wat wil de AfD precies, en kan de partij nu daadwerkelijk gaan regeren? We beantwoorden vier vragen.

1. Wat wil de AfD?

Migratie is een van de belangrijkste thema's voor de AfD. De partij wil het aantal migranten dat naar Duitsland komt sterk beperken en strenger optreden tegen mensen die geen verblijfsrecht hebben. In Saksen-Anhalt wil de partij onder meer het aantal uitzettingen verhogen en strengere regels voor asielzoekers.

Volgens historica Marja Verburg van het Duitsland Instituut in Amsterdam is het programma van de AfD sterk nationalistisch en gericht op een andere inrichting van de Duitse samenleving. "Het is een heel nationalistisch en antidemocratisch radicaal programma. Het opvallende is dat een partij met zulke standpunten zoveel stemmen weet te krijgen."

De partij gebruikt ook de term 'remigratie'. Die term ligt in Duitsland gevoelig. Volgens Verburg gaat het daarbij niet alleen om het terugsturen van mensen zonder verblijfsrecht. Binnen de AfD en de bredere rechtse beweging wordt de term ook gebruikt voor het vertrek van mensen met een migratieachtergrond, in sommige gevallen zelfs van mensen met de Duitse nationaliteit.

Een deel van de plannen van de AfD in Saksen-Anhalt is volgens Verburg juridisch niet uitvoerbaar. "Toch staan ze wel in het partijprogramma. De vraag is dus niet alleen wat de AfD wil, maar ook wat ze daadwerkelijk zou kunnen uitvoeren als ze aan de macht komt."

Ook het onderwijs wil de partij veranderen. De AfD in Saksen-Anhalt wil bijvoorbeeld schoolplicht vervangen door een onderwijsplicht. "Daardoor hoeven kinderen niet per se naar een reguliere school", zegt Verburg. "Ook wil de partij het geschiedenisonderwijs nationalistischer maken, met minder aandacht voor de nazitijd en met meer aandacht voor periodes die de partij als positief voor Duitsland beschouwt."

Daarnaast wil de AfD het klimaatbeleid terugdraaien, minder inzetten op de energietransitie en de nadruk leggen op traditionele gezinnen en de Duitse nationale identiteit. Op Europees gebied is de partij zeer kritisch over de Europese Unie en wil ze uiteindelijk dat Duitsland de eurozone verlaat.

2. Hoe kijkt de AfD tegen migratie aan?

De AfD is net als een aantal Nederlandse partijen streng tegen immigranten. De partij wil veel minder immigratie, is kritisch op de islam en wil meer macht terughalen van de Europese Unie naar de nationale overheid.

Maar ze gaan ook verder. "Ze zeggen letterlijk dat ze het mensen uit wat zij noemen vreemde culturen moeilijk willen maken, zodat ze uiteindelijk vertrekken."

Daarbij is de Duitse context volgens Verburg anders. Duitsland heeft vanwege het nazi-verleden een bijzonder gevoelige verhouding met extreemrechts. Bovendien is er nog altijd veel rechts-extremistisch geweld in Duitsland.

Veel kiezers die op de AfD stemmen zijn volgens Verburg zelf niet extreemrechts of antidemocratisch. "Veel kiezers stemmen op de partij, omdat ze zich achtergesteld voelen of ontevreden zijn over de politiek. Zij zien het extreemrechtse gedachtegoed van de partij niet altijd als een belemmering om erop te stemmen."

Tegelijkertijd ziet een deel van de rechtsextremistische organisaties de AfD volgens haar als een belangrijk onderdeel van het eigen netwerk. Daardoor kan de partij volgens Verburg ook bijdragen aan het normaliseren van extreemrechtse ideeën.

De AfD wordt door Duitse veiligheidsdiensten en deskundigen als radicaal-rechts en extreemrechts omschreven. "De AfD-afdeling in Saksen-Anhalt wordt door de regionale veiligheidsdienst officieel aangemerkt als 'extreemrechts'", zegt Verburg. De partij zelf wijst die kwalificatie af.

3. Wie is hun leider?

De belangrijkste AfD-politicus in Saksen-Anhalt is Ulrich Siegmund. Vroeger verkocht hij parfum, maar werd bij het grote publiek bekend omdat hij op TikTok video's over wat hij noemde 'coronawaanzin' publiceerde. Hij werd lijsttrekker bij de verkiezingen en wil minister-president van de deelstaat worden.

Volgens Verburg spreekt Siegmund veel kiezers aan. "Veel mensen zien Ulrich Siegmund heel goed en zien hem als iemand die hun belangen en hun ideeën over beleid uitdraagt."

Hij zoekt volgens haar bovendien nadrukkelijk het contact met zijn achterban. "Hij staat regelmatig tussen de kiezers en gaat samen met hen op de foto's."

Landelijk wordt de AfD geleid door Alice Weidel en Tino Chrupalla.

4. Hoe moet het nu verder na de verkiezingszege?

De AfD kreeg in Saksen-Anhalt 43,8 procent van de stemmen, maar komt drie zetels tekort voor een absolute meerderheid. De meeste andere partijen hebben samenwerking met de AfD uitgesloten. Daardoor wordt het moeilijk voor Siegmund om een regering te vormen.

De verkiezingsuitslag zet daarmee de zogenoemde 'Brandmauer' (Duits voor 'brandmuur') onder druk. Daarmee wordt het uitsluiten bedoeld door de gevestigde Duitse partijen: ze willen niet samenwerken met de AfD en andere radicaal-rechtse partijen.

"Het idee van de Brandmauer is dat je partijen als de AfD buiten de macht houdt en ervoor zorgt dat ze klein blijven. Maar nu is de AfD juist heel groot geworden. Dat roept de vraag op of die strategie wel heeft gewerkt", zegt Verburg.

Tegelijkertijd wordt het volgens haar ingewikkeld als andere partijen niet met de AfD willen samenwerken, maar er ook geen andere mogelijkheid is om een regering te vormen. "De vraag is nu: wat moet er met die Brandmauer gebeuren? Ik denk dat dit de komende weken tot veel discussie gaat leiden in Duitsland."