Bekend risico werd realiteit: hierom moest de A28 bij Nijkerk halsoverkop dicht

Maandagmiddag 7 september ging de A28 bij Nijkerk van het ene op het andere moment dicht voor verkeer. De reden: de veiligheid kon niet meer gegarandeerd worden omdat zand en grind rond de pijlers van de Hardenbergerbrug over de Arkervaart waren weggespoeld. 

Dat heet uitspoeling en is het gevolg van erosie: het wegschuren of -spoelen van materiaal als gevolg van een water- of luchtstroming. Dit is normaal gesproken een proces dat heel langzaam gaat. Dat de Hardenbergerbrug kwetsbaar is voor uitspoeling is ook bekend bij Rijkswaterstaat, bevestigt een woordvoerder van de instantie.

Instabiele brug 

Eind 2019 ontdekte Rijkswaterstaat al dat er 'grond was weggeslagen' onder water bij de pijlers van de brug. Hierdoor ontstond het risico op 'instabiliteit van de brug', laat de gemeente Nijkerk weten. Begin 2020 werden maatregelen genomen, zoals het slaan van een extra damwand.

Ook werd een snelheidsbeperking ingevoerd voor schepen in de Arkervaart. Dit boven op de al geldende maximumsnelheid van 6 kilometer per uur. Sinds 26 februari 2020 mogen schepen nog maar op 30 procent van hun motorvermogen varen. Ook mogen ze alleen nog in het midden van de vaarweg varen.

Extra maatregelen

Verder is een weg afgesloten die parallel aan het water onder de brug doorloopt, laat de gemeente weten op vragen van RTL Nieuws, terwijl zwaar verkeer niet langer mag rijden op de weg aan de andere kant van de vaart. Of en hoe deze maatregelen zijn gehandhaafd, is onduidelijk. De gemeente reageert niet op vragen hierover. 

Te snel varende schepen kunnen best hebben bijgedragen aan de plotselinge crisis, legt Wim Uijttewaal uit. Hij is professor aan de TU Delft en expert op het gebied van stroming en het effect daarvan op de bodem. 

Het zal niet de laatste brug zijn die wordt afgesloten, reageerde minister Vincent Karremans (Infrastructuur en Waterstaat, VVD) kort na het incident.

"In een kanaal is normaal weinig waterbeweging, alleen van schepen", zegt Uijttewaal. De hoeveelheid beweging hangt af van de snelheid en grootte van een schip, en ook van de doorsnede van het kanaal, vervolgt hij. "Hoe nauwer de opening, hoe sneller de retourstroming van het schip."

Nauwe doorgang

En juist onder de brug is de Arkervaart enorm vernauwd. Dan hoeft er een minder groot deel te worden overbrugd en dat scheelt geld bij de bouw, aldus de hoogleraar. Het gevolg is wel dat de stroming die een schip veroorzaakt daar op zijn sterkst is. "Heel ongunstig", zegt Uijttewaal.

Datzelfde geldt voor de schroefstraal achter het schip. "Die twee brengen veel water in beweging. En als dat maar sterk genoeg is, kan materiaal eroderen", legt Uijttewaal uit. 

En dan is er nog de menselijke factor. "Ik kan me voorstellen dat een schipper die haast heeft juist in de nauwe doorgang denkt: even gas erop", zegt Uijttewaal. In het nauwe deel onder de brug heeft een schip dan extra tegendruk.

Extra erosie rond pilaren

Rond brugpilaren is er sowieso veel kans op erosie, vult Marthe Oldenhof aan, promovendus aan de Universiteit van Twente. "Bij zo'n pilaar is veel turbulentie", vertelt Oldenhof, die onderzoek doet naar de evolutie van kuilen in de rivierbodem door erosie. "En als het zand wegspoelt, kom je op de fundering en wordt de brug instabiel."

Eens in de zoveel tijd moet je daarom ook grind storten rond de pilaren, vertelt zij. Er stond ook al onderhoud gepland aan de brug; dat zou in november gebeuren.

Dat het toch nog mis is gegaan, kan goed veroorzaakt zijn door de lage waterstand, zeggen de twee experts. Rijkswaterstaat beaamt dat dit waarschijnlijk een factor is geweest bij het versnellen van het proces. 

"Het kan net de druppel zijn geweest", aldus Uijttewaal. Een lage waterstand kan de erosie versnellen, zeker in combinatie met scheepvaart, beaamt Oldenhof. “Dan varen schepen dichter bij de bodem en wordt de stroming bij de bodem sneller beïnvloed."

"Ieder schip dat langskomt, doet een beetje", zegt Uijttewaal. "En als de omstandigheden ongunstig zijn, kan het heel snel gaan." Dat het water zo laag stond, is zeldzaam. "Als het in de toekomst vaker voorkomt, moet je wel alerter zijn", waarschuwt hij. "Op tijd schakelen en opvullen", adviseert Oldenhof. 

De oplossing is grote stenen neerleggen, wat Rijkswaterstaat ook heeft gedaan bij deze brug. "Zand is zo weg, dat is geen rocket science", zegt Uittewaal. "Een snelweg afsluiten is duurder qua economische schade."

Geen extra maatregelen

Volgens Rijkswaterstaat speelt het probleem van uitspoeling niet bij andere bruggen in Nederland. "Op basis van wat we nu weten: nee", antwoordt een woordvoerder op een vraag hierover. 

Er worden dan ook geen extra maatregelen genomen. "Rijkswaterstaat monitort echter doorlopend zijn objecten. Als uit een inspectie blijkt dat de veiligheid van een object (brug, tunnel, etc.) niet kan worden gegarandeerd, dan nemen we meteen maatregelen", laat hij weten. 

Uittewaal kan daar wel begrip voor opbrengen. "Het is pech dat dit nu allemaal samenkomt", zegt hij. De instantie zit in 'een spagaat'. "Er is te weinig geld en ze moeten het rooien met de middelen die ze hebben", besluit hij.