Einde kernwapenverdrag nadert: 'Dit is zeer verontrustend'

De Russische president Poetin wil het zogenoemde START-verdrag nog met een jaar verlengen, maar daar lijkt Washington niet voor open te staan. "Als het afloopt, dan loopt het af", zei de Amerikaanse president Trump in januari.

De Amerikanen willen wel een nieuw verdrag sluiten, maar dan met zowel Rusland als China. De macht van China nam de afgelopen jaren sterk toe. Rusland en China staan niet om zo'n gezamenlijke deal te springen.

"Het kernwapenarsenaal van China is de afgelopen jaren flink gegroeid", ziet kernwapenexpert Paul van Hooft van de denktank RAND Europe. "En daarom wil Trump China ook bij het verdrag betrekken, om de macht van China in te perken. China vindt dat overbodig, omdat de Amerikanen en Russen nog altijd veel meer kernwapens hebben."

Als er niet op het laatste moment nog een akkoord komt, zullen de landen voor het eerst sinds 1972 geen afspraken met elkaar hebben over hoeveel kernwapens ze bezitten. Het zogenoemde 'Nieuwe START-verdrag' moest de grootte van de kernarsenalen van Amerika en de Sovjet-Unie in balans houden.

Onder het huidige verdrag spreken beide landen af dat ze maximaal 1550 kernkoppen hebben, en niet meer dan 700 wapensystemen om ze af te vuren. Dat zijn er veel minder dan tijdens het hoogtepunt van de Koude Oorlog, vertelt Van Hooft.

"Rusland en de VS hebben nu ongeveer zestien procent van de aantallen die ze rond 1985 en 1986 hadden. Ruim tachtig procent van de kernkoppen zijn onbruikbaar gemaakt. Maar deze twee landen hebben nog altijd veel meer kernwapens dan alle andere kernwapenstaten."

Ter vergelijking: China heeft waarschijnlijk 600 kernkoppen, Frankrijk heeft er zo'n 290, het Verenigd Koninkrijk rond de 225, India en Pakistan 170-190, Israël ruim 100, en Noord-Korea ongeveer 50.

Rusland-correspondent Olaf Koens noemt het zorgelijk dat er nog geen overeenkomst is. "Het is best opmerkelijk dat er de afgelopen vier jaar steeds gekozen is voor dialoog op het nucleaire dossier, ondanks de oorlog in Oekraïne. Bijna alle andere verdragen zijn verdampt of opgezegd, maar zelfs onder Joe Biden leek Rusland bereid zich aan de overeenkomsten te houden."

"In de eerste plaats hebben de VS zoveel kernwapens omdat ze Rusland en China willen afschrikken", zegt Van Hooft. "Maar het is ook om te zorgen dat de bondgenoten van Amerika zelf geen kernwapens ontwikkelen. De druk om kernwapenstaten te worden neemt af als Washington ze beschermt."

"Maar nu is er steeds meer twijfel over de bescherming van Amerika's bondgenoten", uit Van Hooft zijn zorgen. Zo is er de afgelopen maanden veel meer onzekerheid of Amerika andere bondgenoten te hulp wil schieten als dat nodig is.

"Zuid-Koreaanse leiders spreken om die reden over het bouwen van eigen kernwapens. Ze hebben met Noord-Korea een gevaarlijke buurman, en nu wordt de bescherming van Amerika ook steeds minder zeker."

Het bouwen van kernwapens is makkelijker gezegd dan gedaan, zelfs voor landen die de mogelijkheden hebben. "Het is bijvoorbeeld moeilijk om dat onopgemerkt te doen", zegt Van Hooft. "En als je wordt opgemerkt, dan riskeer je een preventieve aanval. Daar is Iran de duidelijkste recente illustratie van." Vorige zomer voerden de Verenigde Staten nog aanvallen uit op nucleaire faciliteiten in Iran.

Met het verlopen van het verdrag stijgt ook de kans op een wapenwedloop tussen Washington en Moskou. "Rusland heeft de afgelopen jaren nieuwe nucleaire wapens geproduceerd en getest, als de limieten op het aantal kernkoppen verdwijnen is de verwachting dat het Russische arsenaal zal groeien", zegt Koens.

Van Hooft verwacht niet dat het aantal kernwapens snel zal toenemen. "Het is niet zo dat beide landen nu het gaspedaal intrappen en veel meer kernwapens gaan produceren, er zijn genoeg redenen om dat niet te doen."

"Moskou had tijdens de Koude Oorlog moeite om de VS kwalitatief bij te houden, en dat wordt nu nog veel moeilijker."

De wapens zijn voor Rusland hoe dan ook essentieel. "In de Russische propaganda speelt de nucleaire dreiging een enorme rol", zegt Olaf Koens. "Steeds wanneer het Kremlin op het slagveld te maken krijgt met tegenslagen speelt het die troefkaart."

"‘Als wij het willen, dan reduceren we heel Europa tot as’, is al jaren de boodschap. Nieuwe wapensystemen worden trots op de staatstelevisie vertoond. De Russen weten dat dit soort intimidatie goed werkt, en zullen niet aarzelen om het arsenaal uit te breiden."

"Kernwapens zijn voor Rusland de belangrijkste reden om gezien te worden als grootmacht", legt Van Hooft uit. "Het Russische leger heeft de afgelopen jaren een gênante vertoning gegeven in Oekraïne, en op economisch vlak zit Rusland in crisis-modus. Maar ze hebben nog wel duizenden kernwapens, en daarmee een plek op de eerste rang."